(Vestsi Akademii Navuk Belarusi)
SERIES OF HUMANITARIAN SCIENCES
Published by The Belaruskaya Navuka Publishing House, Minsk, Republic of Belarus
|
Proceedings of the Academy of Sciences of Belarus (Vestsi Akademii Navuk Belarusi) SERIES OF HUMANITARIAN SCIENCES Published by The Belaruskaya Navuka Publishing House, Minsk, Republic of Belarus |
Вось ужо напісаны 75-гадовы жыццёвы летапіс Станіславам Віктаравічам Марцэлевым -- вядомым і паважаным нашым вучоным-гісторыкам, шчырым і самаадцаным служыцелем беларускай культуры.
Як і ўсё прыгожае і пакручастае наша ваеннае пакаленне, Станіслаў Віктаравіч прайшоў выпрабаванне чалавечага духу і волі, мужнасці і стойкасці, адданасці і любові да Радзімы ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Давялося юнаком пакінуць родную вёску Шарыбаўка, што ў Буда-Кашалёўскім раёне, і пайсці ў партызанскі атрад. Са зброяй у руках прайшоў ён ліхалецце ваенных дарог і з перамогай вярнуўся дадому.
Скончылася вайна, трэба было пачынаць асвойваць жыццёвую прастору, Sapere aude! -- мець мужнасць карыстацца ўласным розумам. Захапленне з юнацтва ведамі было пранесена праз вайну і ўрэшце прывяло сялянскага сына, былога франтавіка ў навуку. Вучоба ў Беларускім дзяржаўным універсітэце -- час інтэнсіўнага духоўнага развіцця. Малады студэнт не толькі асвойваў гістарычныя веды, але вучыўся ў Рэспубліканскай партыйнай школе пры ЦК КП(б)Б -- адзінай установе, якая гадавала грамадскіх лідэраў. Таму вельмі паспяховай была дзейнасць С.В. Марцэлева на грамадска-палітычнай ніве, аб чым сведчыць хаця б тая абставіна, што ўжо з 1944 па 1953 г. ён рэдактар дзвюх раённых газет. Як вопытны і ведаючы жыццё, граматны і інтэлігентны ча-лавек ён запрошаны ў апарат ЦК КПБ. Пачынаецца партыйная кар'ера: інструктар, загадчык сектара, намеснік загадчыка аддзела. Актыўны ўдзел у грамадска-культурным жыцці краіны прымае на пасадзе загадчыка аддзела культуры ЦК КПБ (з 1965 г.). На ХХVІ і ХХVІІ з'ездах КПБ выбраны кандыдатам у члены ЦК. Дзейны і энэргічны характар грамадскага дзеяча праявіўся ў С.В. Марцэлева-дэпутата Вярхоўнага Савета БССР у 1967--1980 гг.
Турботы грамадскага дзеяча і адміністратара не адолелі яго імкнення да навуковай кар'еры, у якой зведаў творчы ўзлёт: дзякуючы таленавітасці і выключнай, але бескан'юнктурнай мэтанакіраванасці дасягнуў вяршынь навуковай лесвіцы -- у 1972 г. абараніў доктарскую дысертацыю, у 1980 г. абраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук Беларусі.
З прыходам у 1976 г. у Акадэмію навук перад Станіславам Віктаравічам адкрылася шырокае поле дзейнасці як для таленавітага арганізатара навукі; яго навукова-грамадскае жыццё значна інтэнсіфікавалася, выйшла за межы партыйнага функцыяніравання. З займаннем пасады дырэктара Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору яго калектыў сцэментаваўся, апынуўся ў добразычлівай маральна-этычнай атмасферы, навуковыя даследаванні пазбавіліся дробнатэмнасці, фундаментальна ўзбуйніліся. Ён трапіў у Акадэмію навук у час, калі пачаліся глабальныя фальклорна-этнаграфічныя, мастацтвазнаўчыя і гістарычныя даследаванні, калі адкрыліся шырокія магчымасці асвойвання нацыянальнай гісторыка-культурнай спадчыны. С.В. Марцэлеў бярэ курс на паслядоўную распрацоўку нацыянальнай тэматыкі, глыбокі аналіз гісторыка-культурнай праблематыкі. Час патрабаваў станоўчай пераацэнкі нашага гістарычнага мінулага і неабходнасці ўзняць гэтую важную вобласць чалавечых ведаў на новую, больш высокую навукова-інтэлектуальную і пазнавальную ступень. І ў гэтым накірунку дзейнасць Станіслава Віктаравіча з'яўляецца важным і высакародным падзвіжніцтвам. Пад яго непасрэдным кіраўніцтвам і з яго ўдзелам выходзяць фундаментальныя шматтомныя выданні "Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі", "Гісторыі беларускага мастацтва", "Гісторыі тэатра", ідзе распрацоўка глабальнай працы "Гарады і вёскі Беларусі". З яго лёгкай рукі выйшлі амаль усе асноўныя інстытуцкія навуковыя працы, у якіх ён выступаў і як аўтар, і як галоўны рэдактар. Выключная з'ява і падзея ў гісторыі інстытута і рэспублікі -- стварэнне пад кіраўніцтвам С.В. Марцэлева Музея старажытнабеларускай культуры -- яшчэ аднаго культурна-асветніцкага цэнтра краіны.
Шырокая і плённая дзейнасць вучонага і кіраўніка заслужана адзначана ордэнам "Знак Пашаны", трыма ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, медалём "За заслугі ў галіне польскай культуры", шэрагам ганаровых грамат Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў БССР, РСФСР, Літоўскай ССР. Прызнаннем плённай навуковай дзейнасці ў Акадэміі навук з'явілася прысуджэнне Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. Гэтыя знакі грамадзянскай пашаны ўзбагацілі нагрудны "іканастас" ваенных часоў -- медалі "Партызану Вялікай Айчыннай вайны" II ступені, "За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне", "20 год перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне", "30 год перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне" і інш.
Дзейнасць юбіляра, якая выходзіць за межы непасрэдных службовых абавязкаў, накіравана на актыўны ўдзел у папулярызацыі дасягненняў інстытута, на развіццё культуры і адукацыі. Марцэлеў добра вядомы ў рэспубліцы і за яе межамі ў асяроддзі навукоўцаў як сур'ёзны, грунтоўны, добрасумленны даследчык, энцыклапедычна дасведчаны ў пытаннях гісторыі Беларусі, валодаючы шырокім культурным даляглядам. За сваё плённае жыццё ён напісаў шэраг грунтоўных прац. Дзякуючы яго намаганням і скрупулёзным архіўным пошукам даследаваны пытанні мастацкай культуры Беларусі і гісторыя яе друку, аб які зараз "ламаюць коп'і" амаль усе палітыкі і навукоўцы. З'яўляецца нязменным членам рэдкалегій шматлікіх часоггісаў і выданняў, асабліва яго актыўнаму ўдзелу абавязана шматгадовае існаванне часопіса "Помнікі гісторыі і культуры Беларусі".
Адчуванне ўласнай патрэбнасці і адказнасці, упэўненасць у здатнасці сказаць новае слова прымушаюць яго не пакідаць пяро і сёння, хаця спаўна заслужана права на бестурботнае жыццё і адпачынак. Асалода пазнаннем і сапраўдным жыццём дае яму адчуванне завершанай паўнаты і задавальнення -- тое, што робіць кас больш багатымі і мудрымі. Ужо на пасадзе навуковага саветніка С.В. Марцэлеў збірае творчыя калектывы вядучых вучоных і распрацоўвае дзве фундаментальныя тэмы па праблеме ўзаемасувязі славянскіх культур. Нязменна застаецца членам Вучонага савета Інстытута, Бюро аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі і намеснікам яго старшыні.
Як прадстаўнік навукова-культурнай грамадскасці Станіслаў Віктаравіч аб'ездзіў шмат еўрапейскіх краін, нясучы ў адрозненне ад іншых сучасных "дабрадзеяў" добрае слова пра Беларусь і яе народ, яго культуру. Дбанне аб ёй выяўляецца ў няспынным удзеле ў дзейнасці Рэспубліканскага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры.
С.В. Марцэлеў ажыццяўляе шырокую навукова-педагагічную дзейнасць. Словам і справай, прыкладам уласнай творчасці, тэарэтычнымі працамі ён натхняе на навуковую творчасць сваіх аспірантаў. Марцэлеў выхаваў плеяду вядомых навукоўцаў. Менавіта павага з іх боку да вучоных старэйшага пакалення, аб'ектыўна-крытычнае асвойванне іх навуковых дасягненняў -- лепшая форма творчай садружнасці пакаленняў. у выніку якой узбагачаюцца і развіваюцца далей сучасныя веды аб мінулым, пашыраецца іх пазнавальны гарызонт, яны набываюць аб'ёмна-прасторавую перспектыву.
Станіслаў Віктаравіч шмат старанна і апантана працуе, заўсёды прыходзіць у родны Інстытут з задавальненнем і радасцю. Народны вопыт жыве ў яго маральнай і добрапрыстойнай павазе да людзей сумленна-працавітых, у немагчымасці як-небудзь пакрыўдзіць калегу. Характар Станіслава Віктаравіча як сапраўднага беларуса вызначаецца задушэўнай інтанацыяй і добразычлівасцю, якая з'яўляецца бясспрэчным сведчаннем шчырасці і памяркоўнасці. У паважаным узросце "аксакал" навукі захоўвае вясёлую юнацкую бадзёрасць і дасціпнасць, але, як і заўсёды. застаецца сур'ёзным у моманты вырашэння прынцыповых навуковых і арганізацыйных пытанняў.
Можна не сумнявацца, што Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў як цэльны навуковец з вялікім творчым патэнцыялам і ў трэцім тысячагоддзі, у першы дзень якога ён святкуе свой дзень нараджэння, будзе актыўна і плённа працаваць у беларускай гістарычнай навуцы, удзельнічаць у жыцці нашага Інстытута, узбагачаць і ўздымаць яго навуковую актыўнасць. І з гэтай нагоды калегі і саратнікі з павагай і ад шчырага сэрца жадаюць юбіляру ажыццяўлення ўсяго задуманага, усялякіх творчых поспехаў і здароўя.
 Academy |