(Vestsi Natsiyanalnai Akademii Navuk Belarusi)
SERIES OF HUMANITARIAN SCIENCES
Published by The Belaruskaya Navuka Publishing House, Minsk, Republic of Belarus
| Proceedings of the National Academy of Sciences of Belarus (Vestsi Natsiyanalnai Akademii Navuk Belarusi) SERIES OF HUMANITARIAN SCIENCES Published by The Belaruskaya Navuka Publishing House, Minsk, Republic of Belarus |
Вядомы савецкі гісторык, дзяржаўны дзеяч БССР, акадэмік АН БССР Павел Восіпавіч Горын (Каляда) нарадзіўся 15 студзеня 1900 г. у мястэчку Картуз-Бяроза (цяпер г.Бяроза) Пружанскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і селяніна. Пасля заканчэння ў 1910 г. сельскай школы ён паступае вучыцца ў гімназію Брэст-Літоўска. Аднак закончыць яе перашкодзіла першая сусветная вайна. Сям'я П.В.Горына эвакуіравалася ў Арзамас Ніжагародскай губерні. Навучанне юны Горын прадоўжыў у адной з гімназій Ніжняга Ноўгарада.
3 устанаўленнем Савецкай улады ў Арзамасе П.В.Горын прымае актыўны ўдзел у будаўніцтве і абароне новага ладу. Летам 1918 г. ён уступае ў Арзамаскую баявую дружыну, а ў кастрычніку гэтага ж года як адзін з першых камсамольцаў горада быў прыняты ў рады РКП(б).
У пачатку 1919 г. П.В.Горын вяртаецца на Беларусь. Тут яго выбіраюць членам Картуз-Бярозаўскага валаснога рэўкома, ён арганізуе і ўзначальвае валасную ітартыйную арганізацыю. Пасля таго як Картуз-Бяроза была занята белапалякамі, ён ідзе добраахвотнікам у Чырвоную Армію, становіцца палітработнікам. У студзені 1920 г. П.В.Горын быў камандзіраваны на вучобу ў Камуністычны універсітэт імя Я.М.Свярдлова.
У 1923--1925 гг. П.В.Горын працягвае навучанне ў Інстытуце чырвонай прафесуры. У гэтыя гады адбылася сустрэча П.В.Горына з прызнаным кіраўніком савецкай гістарычнай навукі ў 20-я гады М.М.Пакроўскім, які зрабіў на яго значны ўплыў.
Адной з найважнейшых праблем, якой займаліся гісторыкі 20-x гадоў, была гісторыя Саветаў у рэвалюцыі 1905--1907 гг. Сярод першых работ, апублікаваных на гэту тэму, была манаграфія П.В.Горына "Нарысы па гісторыі Саветаў рабочых дэпутатаў у 1905 г.", надрукаваная ў 1925 г. Кніга ўяўляла сабой сур'ёзнае даследаванне, напісанае пераважна на архіўным матэрыяле. У гэтай працы П.В.Горын зрабіў спробу высветліць асноўныя пытанні гісторыі Саветаў -- іх паходжанне, дзейнасць, характар і значэнне для развіцця рэвалюцыі. Раскрыццё ролі і значэння Саветаў П.В.Горын звязаў з рухаючымі сіламі рэвалюцыі. Вызначаючы характар рэвалюцыі 1905--1907 гг. як рэвалюцыі буржуазна-дэмакратычнай, ён падкрэсліваў пры гэтым ролю пралетарыяту як гегемона і правадыра першай рускай рэвалюцыі.
Вядома, у поглядах П.В.Горына на рэвалюцыю 1905--1907 гг., выказаных у першым выданні "Нарысаў па гісторыі Саветаў рабочых дэпутатаў", было яшчэ шмат недасканалага і супярэчлівага. У працах гісторыкаў першых гадоў Савецкай улады выразна выявіліся цяжкасці пачатковага этапу станаўлення савецкай гістарыяграфіі. У наступных выданнях сваёй працы "Нарысы па гісторыі Саветаў рабочых дэпутатаў" (М., 1930 і Мн., 1934) П.В.Горын імкнуўся больш поўна вызначыць характар рэвалюцыі і яе асноўныя рысы.
Да дзесяцігадовага юбілею Кастрычніцкай рэвалюцыі выйшла ў свет кніга П.В.Горына аб барацьбе рабочага класа за Савецкую ўладу ("Пралетарыят у 1917 г. у барацьбе за ўладу". М.; Л., 1927). Як адзін з вучняў акадэміка М.М.Пакроўскага П.В.Горын паслядоўна абараняў погляды яго школы. У 1933 г. ён апублікаваў у Мінску працу "М.М.Пакроўскі -- бальшавік-гісторык", у якой выказваў погляды М.М.Пакроўскага на першую рускую рэвалюцыю і Кастрычніцкую сацыялістычную рэвалюцыю.
Даследчыцкую працу П.В.Горын сумяшчаў з актыўнай навукова-арганізатарскай, педагагічнай і грамадска-палітычнай дзейнасцю. Ён з'яўляўся адным з заснавальнікаў і актыўным удзельнікам створанага ў 1925 г. таварыства гісторыкаў-марксістаў. Старшынёй Таварыства гісторыкаў-марксістаў быў выбраны М.М.Пакроўскі, сакратаром таварыства стаў П.В.Горын.
Актыўны ўдзел прымаў П.В.Горын і ў стварэнні Інстытута гісторыі Камуністычнай акадэміі, які быў адкрыты ў лістападзе 1929 г. Ён уваходзіў у арганізацыйную камісію па стварэнню інстытута, увайшоў у склад першай Калегіі -- вышэйшага навуковага органа інстытута.
З пачатку 30-х гадоў пачынаецца новы этап у жыцці і дзейнасці Паўла Восіпавіча. 13 лютага 1931 г. ён быў выбраны акадэмікам і прэзідэнтам Беларускай Акадэміі навук. На гэтай пасадзе найбольш поўна раскрыўся яго талент буйнога арганізатара навукі. Задачы максімальнага выкарыстання дасягненняў навукі і тэхнікі для развіцця народнай гаспадаркі пастаянна патрабавалі паляпшэння арганізацыі навукова-даследчай дзейнасці створанай у 1929 г. Акадэміі навук БССР. У 1931 г. па ініцыятыве П.В.Горына была ажыццёўлена яе карэнная рэарганізацыя. На акадэмію былі ўскладзены абавязкі па каардынацыі работы ўсіх навукова-даследчых устаноў, размешчаных на тэрыторыі БССР, вызначэнню тэматыкі навуковых даследаванняў і кантролю за іх выкананнем. Яна станавілася адзіным навуковым рэспубліканскім цэнтрам, у якім канцэнтравалася агульнае кіраўніцтва ўсёй навукова-даследчай працай у рэспубліцы.
Дзякуючы намаганням П.В.Горына з пачатку 30-х гадоў у акадэміі пачынаецца паскораная падрыхтоўка новай навуковай змены, паляпшаецца арганізацыя навучальнага працэсу і падрыхтоўкі аспірантаў. Толькі з 1931 па 1935 г. аспірантуру Акадэміі навук скончыла больш за 150 чалавек, што зрабіла істотны ўплыў на значны рост агульнай колькасці навуковых супрацоўнікаў. Удасканальвалася структура гэтай навуковай арганізацыі. Ужо к 1935 г. у яе сістэме налічвалася 17 навукова-даследчых інстытутаў і шэраг іншых навуковых устаноў.
У пачатку 30-х гадоў пачалося будаўніцтва галоўнага і лабараторнага карпусоў. Пастаянна павышалася ступень аснашчанасці інстытутаў навуковым абсталяваннем. Усё гэта стварала спрыяльныя ўмовы для плённай дзейнасці вучоных.
У 30-я гады асноўная ўвага была засяроджана на пошуках сыравінных рэсурсаў і карысных выкапняў у БССР, вывучэнні глеб і распрацоўцы мерапрыемстваў па павышэнню ўраджайнасці сельскагаспадарчых культур, вывучэнні хвароб бульбы, распрацоўцы пытанняў філасофіі, гісторыі, літаратуры, мовазнаўства.
Акадэмік АН БССР П.В.Горын з годнасцю прадстаўляў савецкую гістарычную навуку на міжнароднай арэне. Ён уваходзіў у склад савецкай дэлегацыі, якая ўдзельнічала ў рабоце VII міжнароднага гістарычнага кангрэса ў Варшаве (1933 г.), дзе выступіў з дакладам, прысвечаным нацыянальнай палітыцы царскай Расіі ў Польшчы.
У перыяд працы ў Акадэміі навук БССР П.В.Горын узначальваў таксама Інстытут гісторыі і быў адным з рэдактараў выдання на беларускай мове 12-томнага збору твораў У.І.Леніна.
У снежні 1935 г. Прэзідыум ЦВК СССР зацвердзіў П.В.Горына намеснікам старшыні Камітэта па загадванню навуковымі і навучальнымі ўстановамі ЦВК СССР. У сувязі з гэтым назначэннем ён быў у лютым 1936 г. вызвалены ад абавязкаў прэзідэнта Беларускай Акадэміі навук. Пасля вяртання ў Маскву П.В.Горын быў выбраны таксама загадчыкам кафедры гісторыі СССР Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта, стаў рэдактарам аддзела гісторыі Вялікай Савецкай Энцыклапедыі.
П.В.Горын праводзіў актыўную дзяржаўную і грамадскую работу. У 1931--1936 гг. ён з'яўляўся членам ЦК КП(б)Б і кандыдатам у члены Бюро ЦК КП(б)Б, членам ЦВК і Прэзідыума ЦВК Беларускай ССР, быў дэлегатам ХVІІ з'езда ВКП(б) (1934 г.); на ХІІ з'ездзе Саветаў СССР (1935 г.) быў выбраны членам ЦВК СССР. У 1926--1928 гг. П.В.Горын быў старшынёй Таварыства палітэмігрантаў Заходняй Беларусі.
Жыццёвы шлях П.В.Горына быў перапынены ў самым росквіце яго творчых сіл. У жніўні 1937 г. ён быў арыштаваны, і 25 красавіка 1938 г. яго жыццё трагічна абарвалася.
Павел Восіпавіч Горын быў буйным савецкім гісторыкам і грамадска-палітычным дзеячам --асобай яркай, шматграннай. Ен валодаў выдатньші арганізатарскімі здольнасцямі, заўсёды быў настойлівы пры выкананні пастаўленых задач, глыбока верыў у справу, якой служыў. У яго навуковых працах знайшлі нагляднае адлюстраванне працэс станаўлення савецкай гістарычнай навукі, поспехі і цяжкасці яго першага этапу.
 Academy |