(Lithosphere)
Published by The Institute of Geological Sciences of the National Academy of Sciences of Belarus & The Belarusian Geological Society, Minsk, Republic of Belarus
|
LITASFERA (Lithosphere) Published by The Institute of Geological Sciences of the National Academy of Sciences of Belarus & The Belarusian Geological Society, Minsk, Republic of Belarus |
У 1931 г. інстытут стаў называцца Інстытутам геалогіі АН БССР, а ў 1933 г. у сувязі з пашырэннем навуковых задач ён быў перайменаваны ў Інстытуг геалогіі і гідрагеалогіі АН БССР. Яго супрацоўнікі ажыццяўлялі геалагічную здымку і геалагічныя пошукі, выяўлялі радовішчы карысных выкапняў, праводзілі работы па праблеме Вялікага Дняпра. Былі дадзены рэкамендацыі па водазабеспячэнню буйных населеных пунктаў, а ў Мінску і Бабруйску знойдзены мінеральныя воды. У перадваенныя гады сфармуляваны прадстаўленні аб прысутнасці на паўднёвым усходзе Беларусі буйной адмоўнай структуры, перспектыўнай на выяўленне шэрагу карысных выкапняў. Для праверкі гэтага заключэння каля палескай вёскі Давыдаўка была прабурана свідравіна, якая на глыбіні 844 м упершыню ўскрыла каменную соль.
У гады Вялікай Айчыннай вайны многія спецыялісты інстытуга пайшлі на фронт і ў партызанскія атрады. Частка беларускіх вучоных праводзіла геалагічныя работы ў іншых раёнах Савецкага Саюза. У час фашысцкай акупацыі большасць матэрыялаў па геалогіі рэспублікі загінула. У 1942 г. у Казані Прэзідыум Акадэміі навук БССР, якая знаходзілася ў эвакуацыі, даручыў інстытуту распрацоўку тэмы "Выкарыстанне карысных выкапняў Беларусі пры аднаўленні разбуранай фашысцкімі войскамі народнай гаспадаркі БССР".
У 1945 г. інстытут, зноў атрымаўшы новую назву -- Інстытут геалагічных навук АН БССР, узнавіў сваю работу ў Мінску. З гэтага часу вывучэнне нетраў тэрыторыі рэспублікі набыло комплексны характар. Былі пачаты сістэматычныя даследаванні па стратыграфіі, літалогіі, тэктоніцы, палеагеаграфіі, геалогіі антрапагену, геафізіцы, геахіміі, гідрагеалогіі, мінерагеніі. Супрацоўнікі інстытута І.А.Балабушэвіч, Г.В.Багамолаў, В.К.Галубцоў, З.А.Гарэлік, Г.І.Кеда, П.А.Кісялёў, М.Ф.Казлоў, К.І.Лукашоў, С.С.Маныкін, А.С.Махнач, А.Я.Сцефаненка, А.В.Фурсенка, Ж.П.Хацько, М.М.Цапенка, В.М.Шчарбіна і іншыя выдалі шэраг абагульняючых прац, якія з'явіліся навуковай асновай для пошукаў і разведкі радовішчаў нафты, вугалю, гаручых сланцаў, жалезных руд, каменнай і калійнай солей, будаўнічых матэрыялаў, прэсных і мінеральных падземных вод.
Гэты пералік карысных выкапняў не можа ў поўнай меры адлюстраваць тыя грандыёзныя поспехі, якіх дабіліся беларускія геолагі ў пасляваенны час. Таму прывядзём словы вядомага расійскага геолага акадэміка Б.С.Сакалова, сказаныя на выязной сесіі Акадэміі навук СССР у Мінску ў 1976 г.: "Пасля спусташаючай вайны геолагі зноў звярнуліся да Беларусі амапь як да "белай плямы" на геалагічнай карце краіны. У геалагічнае вывучэнне тэрыторыі рэспублікі былі ўцягнуты велізарныя рэсурсы, новыя магутныя сродкі геафізікі і геахіміі. Асабліва важную ролю мела глыбокае свідраванне, якое нідзе ў Еўропе да гэтага часу не праводзілася ў такіх маштабах. І вынікі не прымусілі сябе чакаць. Беларусь стала выдатным геалагічным адкрыццём. Атрыманыя веды аказалі карэннае ўздзеянне на разуменне ўсёй структуры Усходне-Еўрапейскай платформы, а разведаныя багацці беларускіх нетраў (унікальны саляносны басейн, нафта і іншыя карысныя выкапні) садзейнічалі пераходу рэспублікі ў адзін з важнейшых эканамічных рэгіёнаў краіны".
У 1963 г. у сувязі з рэарганізацыяй геалагічнай службы ў БССР Інстытут геалагічных навук быў перададзены ў сістэму Міністэрства геалогіі СССР. Геалагічныя даследаванні ў Акадэміі навук працягвала Лабараторыя геахімічных праблем і Плешчаніцкая геафізічная абсерваторыя. Спецыялістамі гэтых падраздзяленняў было праведзена геахімічнае вывучэнне ландшафтаў і асноўных генетычных тыпаў парод, якія складаюць антрапагенавую тоўшчу Беларусі, былі выяўлены і ахаракгарызаваны геахімічныя правінцыі рэспублікі, устаноўлены асноўныя рысы гідрахімічнай занальнасці асадачнай тоўшчы, распрацаваны шэраг тэарэтычных палажэнняў геахіміі гіпергенезу. Праводзіўся комплекс геафізічных назіранняў. Іх задачамі было вывучэнне глыбокіх гарызонтаў зямной кары і верхняй мантыі і ўзаемасувязі глыбінных і прыпаверхневых геалагічных структур, высвятленне характару электрамагнітных працэсаў у калязямной прасторы. Развіваліся даследаванні ў галіне літалогіі і петраграфіі, геалогіі антрапагену, гідрагеалогіі, геатэрміі, металагеніі крышталічнага фундамента.
У 1971 г. на базе Лабараторыі геахімічных праблем і Плешчаніцкай геафізічнай абсерваторыі ў сістэме Акадэміі навук БССР быў створаны Інстытут геахіміі і геафізікі, які ў хуткім часе пераўтварыўся ў буйную навуковую ўстанову. У 1992 г. інстытут перайменаваны ў Інстытут геалогіі, геахіміі і геафізікі, а ў 1993 г. -- у Інстытут геалагічных навук.
Сёння ў інстытуце працуе 211 чалавек, з іх 105 навуковых супрацоўнікаў, уключаючы 14 дактароў і 65 кандыдатаў навук. У структуры інстытута 12 навуковых лабараторый, аддзел кніжна-часопісных выданняў і аператыўнай паліграфіі, геалагічны музей, які ўкпючае экспазіцыю ледавіковых валуноў (парк камянёў). Пры інстытуце працуе Доследна-метадычная сейсмалагічная партыя. Інстытут аснашчаны лабараторным абсталяваннем для вывучэння рэчыўнага саставу горных парод, мінералаў, глебаў, прыродных вод. Прымяняюцца рэнтгенаўскі, электроннамікраскапічны, тэрмічны, рэнтгенфлуарэсцэнтны, эмісійны спектральны, атамна-абсарбцыйны, мас-спектраметрычны, радыеметрычныя, у тым ліку радыевугляродны, метады аналізу. Эксперыментальная база для геафізічных даследаванняў і назіранняў уключае дзве абсерваторыі ("Мінск-Плешчаніцы" і "Нарач"), тры сейсмічныя стацыянары ("Гомель", "Салігорск", "Брэст"), комплекс перасоўных сейсмічных станцый.
У інстытуце працуе вочная і завочная аспірантура, дзейнічаюць саветы па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый па шэрагу геалагічных спецыяльнасцей, рэгулярна праходзяць навуковыя канферэнцыі і сімпозіумы па геалогіі антрапагену, геатэктоніцы, геахіміі, геафізіцы і іншых навуковых напрамках. Выходзіць адзіны ў Беларусі геалагічны часопіс "Літасфера".
Інстытут мае шырокія міжнародныя навуковыя сувязі. Ажыццяўляецца шматбаковае супрацоўніцтва па праектах ЮНЕСКА, звязаных з Міжнароднай праграмай геалагічных карэляцый, Міжнароднай праграмай "Чалавек і біясфера". Супрацоўнікі ўдзельнічаюць у міжнародных праектах "Еўрапроба", "Нарсдып", ІНТАС і інш. Інстытут з'яўляецца каардынатарам работ па праекце ЮНЕСКА "Неагеадынаміка Балтыкі", у выкананні якога прымаюць удзел вучоныя Беларусі, Украіны, Расіі, Літвы, Латвіі, Польшчы, Германіі і Даніі. Праводзяцца сумесныя навуковыя даследаванні ў рамках дагавораў аб супрацоўніцтве з геалагічнымі і геаграфічнымі ўстановамі Расіі, Украіны, Літвы, Польшчы, Германіі, Нідэрландаў і іншых краін.
Геалагічныя даследаванні каардынуюцца Беларускім камітэтам Міжнароднай праграмы геалагічных карэляцый, навуковым саветам НАН Беларусі "Комплекснае вывучэнне зямной кары і верхняй мантыі тэрыторыі Беларусі і сумежных абласцей", Беларускім геалагічным таварыствам. У 1997 г. створаны Беларускі нацыянальны камітэт геолагаў, які здзяйсняе сувязь з Міжнародным саюзам геалагічных навук. Штаб-кватэра камітэта знаходзіцца ў Інстытуце геалагічных навук НАН Беларусі.
Праца геолагаў акадэміі адзначана высокімі ўрадавымі ўзнагародамі і прэміямі. Лаўрэатамі Дзяржаўнай прэміі СССР сталі Г.В.Багамолаў, Г.І.Гарэцкі, Р.Г.Гарэцкі; Дзяржаўнай прэміі БССР -- Р.Я.Айзберг, Г.В.Багамолаў, Л.М.Вазнячук, Г.І.Гарэцкі, Р.Г.Гарэцкі, Г.У.Зінавенка, М.Ф.Казлоў, В.С.Канішчаў, Э.А.Ляўкоў, К.І.Лукашоў, Н.А.Махнач, А.С.Махнач, А.В.Мацвееў; Дзяржаўнай прэміі Беларусі -- А.В.Кудзельскі і М.Г.Ясавееў; Прэміі Ленінскага камсамола БССР -- А.А.Махнач і У.М.Шымановіч.
У цяперашні час у інстытуце прадстаўлены наступныя асноўныя напрамкі навуковых даследаванняў: геадынаміка і тэктоніка старажытных платформ; геалогія і геахімія крышталічнага фундамента; літалогія, стратыграфія і геахімія платформеннага чахла; геалогія антрапагену і вывучэнне сучасных геалагічных працэсаў; геахімія ландшафтаў і зоны гіпергенезу; геахімія радыеактыўных і стабільных ізатопаў; гідрагеалогія і гідрагеахімія; дынаміка геафізічных палёў; прагнозная ацэнка тэрыторыі Беларусі на карысныя выкапні; геаэкалогія. Інстытут -- галаўная арганізацыя па выкананню Дзяржаўнай праграмы фундаментальных даследаванняў на 1996--2000 гг. "Геалагічныя працэсы і іх роля ў фарміраванні карысных выкапняў і геаэкалагічных умоў на тэрыторыі Беларусі". Навукова-даследчыя работы праводзяцца ў цесным супрацоўніцтве з геолагамі ВА "Белгеалогія" і "Беларуснафта", вучонымі Беларускага навукова-даследчага геолагаразведачнага інстытута, шэрагу інстытутаў НАН Беларусі, Беларускага і Гомельскага дзяржаўных універсітэтаў і іншых арганізацый.
Распрацавана новая методыка неатэктанічных рэканструкцый у прымяненні да абласцей мацерыковых зледзяненняў у межах платформ, выяўлены суадносіны тэктанічнага і атэктанічнага фактараў у фарміраванні рэльефу і структуры верхняй часткі зямной кары. Вызначана роля навейшых арагенаў і ўнутрыплітных прагінаў у залажэнні і развіцці рэгіянапьных і лакальных структур тэрыторыі Беларусі. Састаўлена серыя неатэктанічных і іншых спецыяльных карт, якія раскрываюць асаблівасці эвалюцыі прыроднага асяроддзя рэгіёну.
На аснове вывучэння вендскай трапавай фармацыі Беларусі ў межах захаду Усходне-Еўрапейскай платформы і верхнедэвонскай шчолачна-ультраасноўнай шчолачна-базальтоіднай фармацыі паўднёвага ўсходу Беларусі дадзены прагноз зон магчымага праяўлення кімберлітавага магматызму.
Даследаваны асаблівасці будовы і фарміравання рознаўзроставых кор выветрывання на асадкавых пародах. Дадзены аналіз постседыментацыйных пераўтварэнняў адкладаў рыфею, венду і дэвону Беларусі. Распрацавана канцэпцыя катагенетычнага пераўтварэння рознафацыяльных асадкавых адкладаў у гідрагеахімічным асяроддзі, звязаным з эвапарытамі. Вывучаны петраграфія, мінералогія, геахімія і генезіс жаўлаковых крэменяў у дэвонскіх і мелавых адкладах рэспублікі.
Даследавана праблема фарміравання цвёрдых гаручых выкапняў захаду Усходне-Еўрапейскай платформы. Устаноўлена сувязь працэсаў утварэння каўстабіялітаў Беларусі з глабальнымі геалагічнымі падзеямі.
Створаны атлас геахімічных і палеагеахімічных ландшафтных карт розных падраздзяленняў платформеннага чахла Беларусі. Выяўлены заканамернасці размеркавання рэдказямельных і іншых рэдкіх і рассеяных элементаў у вугляносных адкладах карбону, юры і палеаген-неагену Прыпяцкага прагіну, у дэвонскіх вулканагенных утварэннях Беларусі.
Раскрыты асноўныя асаблівасці літагенезу на розных этапах плейстацэну. Прааналізаваны ўмовы залягання антрапагенавага покрыва, заканамернасцей праяўлення ў ім глыбіннай будовы тэрыторыі. Устаноўлены галоўныя тэндэнцыі развіцця прыроды Беларусі ў галацэне, пабудаваны палеагеаграфічныя карты (1:1500 000) паасноўных рубяжах галацэну. Ахарактарызаваны прасторавая дыферэнцыяцыя і інтэнсіўнасць праяўлення сучасных эндагенных, экзагенных і тэхнагенных працэсаў, пабудавана карта сучасных геалагічных працэсаў тэрыторыі Беларусі (1:500 000). Прааналізаваны асаблівасцігеалагічнай будовы кальцавых структур, іх выяўленасць у фундаменце, чахле і зямной паверхні. Пабудаваны карты топа- і космалінеяментаў Беларусі (1:500 000). Распрацавана генетычная класіфікацыя рэльефу, пабудавана геамарфалагічная карта Беларусі (1:1000 000). Выкананы палеагеамарфалагічныя рэканструкцыі па галоўных рубяжах антрапагену. Створана марфаметрычная мадэль рэльефу тэрыторыі Беларусі. Вывучаны заканамернасці дыферэнцыяцыі саставу ледавіковых адкладаў у працэсе схілавай дэнудацыі і характар размеркавання ультрацяжкіх мінералаў у верхняй 30-мятровай частцы антрапагенавага покрыва.
Устаноўлены геахімічныя асаблівасці кайназойскага літагенезу, прапанаваны новыя метады пошукаў карысных выкапняў на аснове прымянення штучных сарбентаў і пастадыйных выцяжак. Устаноўлена ступень уплыву выкідаў цяжкіх металаў на стан навакольнага асяроддзя і захворванне насельніцтва.
Даследавана размеркаванне стабільных ізатопаў вугляроду і кіслароду ў дэвонскіх карбанатных адкладах краіны, на падставе чаго ўдакладнены і пашыраны ўяўленні аб літагенезе дэвонскай тоўшчы. Рэканструяваны ізатопны састаў кіслароду ў дэвонскіх морах на тэрыторыі Беларусі. Устаноўлены істотныя адрозненні ў ізатопным саставе вугляроду ракавін малюскаў з азёр з рознай ступенню трофнасці воднага асяроддзя, рэк і вадасховішчаў. Пачаты сістэматычныя даследаванні, накіраваныя на рэканструкцыю палеагеаграфічных умоў галацэну Беларусі метадам стабільных ізатопаў. Выканана параўнальнае вывучэнне паводзін ізатопаў серы ў эвапарытавых басейнах хларыднага і сульфатнага геахімічных тыпаў. Аналіз ізатопнага саставу серы ў сульфідных канкрэцыях з вугляносных адкладаў Беларусі паказаў істотныя адрозненні ў гісторыі ўтварэння вугляў карбону і юры.
Сфарміраваны аўтаматызаваныя банкі геолага-геафізічнай інфармацыі па тэрыторыі заходняй часткі Усходне-Еўрапейскай платформы (1:1000 000), па Беларускім калідоры геатрансекта "Еўрапроба" (1:500 000) і па Усходне-Еўрапейскай платформе (1:2500 000).
Арганізавана сетка сейсмічных станцый, што дазваляе рэгістраваць аддаленыя і мясцовыя землетрасенні, пачынаючы з энергетычнага класа К=5. Створаны ўмовы для рэгістрацыі падзей энергетычнага класа К>8. Праведзены аналіз лакальных макрапраяўленняў карпацкіх землетрасенняў 1977 і 1986 гг., мясцовых землетрасенняў у Беларусі і Эстоніі. У рамках нелінейнай сейсмалогіі вывучана залежнасць высокачастотнай кампаненты мікрасейсмічнага поля ад прыліўных хваляў у цвёрдай кары.
Вывучаны цеплафізічныя ўласцівасці парод платформеннага чахла і крышталічнага фундамента, пабудаваны карты размеркавання тэмператур на глыбінях 100, 250 і 500 м для тэрыторыі Беларусі і на глыбінях 1000, 2000 і 3000 м для Прыпяцкага прагіну. Састаўлены каталог даных і пабудавана карта шчыльнасці цеплавога струменю Беларусі і Рэспублік Балтыі, серыя карт размеркавання тэмператур і шчыльнасці цеплавога струменю для Еўрапейскай часткі былога СССР. На аснове трохмернай матэматычнай мадэлі тэмпературнага поля Прыпяцкага прагіну вывучана размеркаванне тэмператур, геатэрмічных градыентаў, каэфіцыентаў цеплаправоднасці і цеплавых струменяў. Распрацавана методыка вызначэння магутнасці літасферы па геатэрмічных даных.
У частцы работ па ўмацаванню мінеральна-сыравіннай базы толькі за апошнія тры гады было перададзена ў вытворчыя геалагічныя арганізацыі звыш 60 прапаноў і рэкамендацый, якія выкарыстоўваюцца пры пошуках, разведцы і распрацоўцы радовішчаў карысных выкапняў. Вось толькі некаторыя прыклады. Па рэкамендацыі Інстытута геалагічных навук Беларуская гідрагеалагічная экспедыцыя ВА "Белгеалогія" начала спецыяльныя пошукавыя работы на рэдкія металы ў пародах крышталічнага фундамента на паўночным захадзе Беларусі. Матэрыялы, атрыманыя ў інстытуце, былі выкарыстаны пры пераацэнцы эксплуатацыйных запасаў падземных вод на водазаборах гг. Паставы, Глыбокае, Новалукомль, Слонім і Стоўбцы. Супрацоўнікамі інстытута абгрунтавана магчымасць атрымання мінеральных валокнаў на базе крышталічных парод асноўнага саставу ў раёне Мікашэвіч, а таксама (разам з калегамі з Белдзяржуніверсітэта) распрацавана высокаэфектыўная тэхналогія атрымання ёду і брому з прамысловых расолаў Прыпяцкага прагіну. Нафтаразведачныя арганізацыі рэспублікі прынялі да выкарыстання атрыманыя ў інстытуце матэрыялы па актуальных праблемах нафтаноснасці паўночнага пляча і надсалявой тоўшчы Прыпяцкага прагіну.
У галіне геаэкалагічнай праблематыкі спецыялістамі Інстытута геалагічных навук распрацаваны комплекс прапаноў, накіраваных на мінімізацыю наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Выкананы таксама шэраг геаэкалагічных распрацовак, не звязаных з радыенукліднай тэматыкай. Вызначаны формы знаходжання цяжкіх металаў у глебах і распрацаваны метадычныя прыёмы эколага-геахімічнага картаграфавання гарадскіх тэрыторый. Прапанаваны геатэрмічны метад кантролю за станам свідравін пры эксплуатацыі пластоў-калектараў як сховішчаў газу і прамысловых сцёкаў. На падставе геадынамічнага аналізу дадзены рэкамендацыі па размяшчэнню асабліва адказных інжынерных збудаванняў, праведзена інвентарызацыя аб'ектаў водагаспадарчай рэкультывацыі. Створаны методыкі эколагабяспечнага пахавання прамысловых адходаў і ацэнкі ўстойлівасці зямной паверхні да тэхнагенных уздзеянняў.
Геалагічныя даследаванні, як і ўся навука, перажываюць сёння нялепшыя часы. Асноўныя праблемы -- нізкі ўзровень фінансавання, слабы прыток моладзі, старэючае аналітычнае абсталяванне. Не ўсе праблемы могуць вырашыць самі вучоныя. Але адна з іх -- падрыхтоўка маладой змены -- не толькі важнейшая, але і пасільная для нас задача. Супрацоўнікі Інстытута геалагічных навук прымаюць актыўны ўдзел у падрыхтоўцы студэнтаў-геолагаў. Нашы вучоныя праводзяць выкладанне ў Беларускім і Гомельскім дзяржаўных універсітэтах. Студэнты праходзяць практыку, пераддыпломную падрыхтоўку ў інстытуце, некаторыя з іх паралельна з вучобай выконваюць тут свае першыя навуковыя даследаванні. Вясною 1999 г. мы чакаем маладое папаўненне з Беларускага дзяржуніверсітэта, дзе пасля працяглага перапынку зноў пачнецца выпуск маладых геолагаў. А будуць людзі -- будуць і песні!
Рэдкалегія
 Academy |