At the Crossroad. Introduction

САТВОРЦА. ЗАМЕСТ УСТУПУ

Тэатр -- люстэрка свету...

У. Шэкспір

Абшары нашай Бацькаўшчыны -- гэта своеасаблівае і унікальнае скрыжаванне шляхоў, цывілізацый, культур, рэлігій, інтарэсаў розных краін і народаў свету, што і абумовіла асаблівасці гістарычнага развіцця беларусаў, іх духоўных ідэалаў і каштоўнасцей, нацыянальнага характару, менталітэту. Гэта вызначыла таксама і шляхі беларускага мастацтва, у тым ліку і тэатральнага.

Аднак, перш чым запрасіць дасведчанага чытача да сумесных з аўтарам кнігі разважанняў, аналізу, вывучэння і абагульнення ролі сцэнічнага мастацтва, тэатральнай спадчыны ў складаных, а нярэдка і супярэчлівых працэсах станаўлення і развіцця нацыянальнай самасвядомасці беларусаў, хацелася б звярнуць увагу на шэраг важных акалічнасцей. Яны тычацца эстэтычных, творчых і іншых асаблівасцей сцэнічнага мастацтва, яго шматлікіх, адказных функцый у жыцці грамадства і чалавека. Гэта дазволіць лепш асэнсаваць такую кардынальную і актуальную праблему, як роля культурнай спадчыны ў нацыянальнай гісторыі беларусаў.

Шматвяковы шлях развіцця еўрапейскай культуры даўно і пераканальна засведчыў, што менавіта тэатральнае мастацтва ў найбольш поўнай ступені вызначае агульны стан і ўзровень усёй нацыянальнай культуры таго ці іншага народа, яго месца і прэстыж у свеце. Карыстаючыся шэкспіраўскай формулай, можна сказаць так: тэатр -- своеасаблівае люстэрка стану нацыянальнай мастацкай культуры ўсіх цывілізаваных народаў свету.

Тэатр -- сінтэтычны від мастацтва. Ен можа паспяхова развівацца і вынікова, плённа выконваць свае шматлікія культурныя, сацыяльныя, грамадскія і іншыя важныя функцыі (нават медьщынскія, напрыклад псіхалагічнай рэабілітацыі чалавека) толькі тады, калі побач існуе развітая нацыянальная літаратура, а таксама музыч-нае, выяўленчае і іншыя віды прафесійнага мастацтва і народнай творчасці. Адсюль і своеасаблівасці эстэтычнай прыроды тэатра, яго пэўныя перавагі, а таксама складаныя творчыя, арганізацыйныя, эканамічныя і іншыя праблемы, супярэчнасці.

Напрыклад, тэатр не можа існаваць па-за часам, па-за прасторай і без удзелу ў ім жывога чалавека -- акцёра. Менавіта акцёр -- галоўны носьбіт спецыфічнасці тэатральнага мастацтва. Задача акцёра -- пераўвасабленне, стварэнне сцэнічнага вобраза на драматургічнай аснове ролі і псіхафізічных даных выканаўцы. Ствараемы кожным удзельнікам спектакля вобраз выступае як састаўная частка адзінага мастацкага вобраза ўсяго спектакля. Але своеасаблівая дыялектыка тэатральнага мастацтва выяўляецца ў тым, што, падпарадкоўваючы індывідуальную творчасць ідэям стварэння ансамбля, акцёры і іншыя ўдзельнікі спектакля не раствараюць у адзіным вобразе ўсяго сцэнічнага відовішча яго канкрэтныя з'явы -- вобразы дзейных асоб.

Тэатральнае мастацтва -- гэта мастацтва сцэнічнай інтэрпрэтацыі драматычнай літаратуры. Драматургія ў значнай ступені вызначае галоўныя напрамкі развіцця тэатра, яго змест, а таксама жанры, сродкі і прыёмы сцэнічнай выразнасці. Так было на працягу многіх стагоддзяў. Але ў ХХ ст. сітуацыя кардынальна змянілася. У калектыўнай тэатральнай творчасці вядучую ролю заняў рэжысёр. Менавіта рэжысура стала вызначаць не толькі напрамкі развіцця тэатра, але і творчыя магчымасці сцэнічнага мастацтва ў эстэтычным асваенні рэчаіснасці, у выкананні сваіх адказных культурных і сацыяльных функцый у жыцці грамадства. Мінуў час, калі ад рэжысёра патрабавалася толькі адно -- сцэнічнымі сродкамі болыц ці менш дакладна прачытаць п'есу. Сучасны рэжысёр (падкрэслім, што маецца на ўвазе самастойны і таленавіты творца) -- гэта мастак, здольны стварыць арыгінальныя сцэнічныя творы, у якіх у суладцзі з думкамі драматурга выразна гучаць і свае ўласныя назіранні аб жыцці і чалавеку, адчуваюцца свае трывогі і надзеі, свае адносіны, свой позірк на актуальныя праблемы сучаснасці. Карацей, рэжысёр разам з драматургам стаў сапраўдным аўтарам ідэйна-мастацкай канцэпцыі спектакля.

Яшчэ адна важная акалічнасць сцэнічнай творчасці, на якую хочацца звярнуць увагу чытача. Тэатр адносіцца да тых тыпаў мастацтваў, у эстэтычнай прыродзе якіх закладзена аб'ектыўная неабходнасць безупыннага творчага ўзнаўлення. Без узнаўлення наогул не можа існаваць сцэнічнае мастацтва, і ў гэтым, трэба прызнаць, хаваецца пэўная абмежаванасць: спектакль, напрыклад, не захоўваецца ў якасці матэрыяльнага помніка культуры, ён не фіксуецца, не набывае свайго арэчаўленага выразу. Творы сцэнічнага мастацтва жывуць толькі да таго часу, пакуль ідзе спектакль, пакуль не скончаны творчы працэс узаемадзеяння тэатра і гледача. Тут варта падкрэсліць адну важную акалічнасць: тэатр не існуе без гледача. Спектакль -- гэта вынік сатворчасці драматурга, тэатральных майстроў і гледача, іх агульнага псіхафізічнага, духоўнага і эстэтычнага ўзаемадзеяння і ўзаемаразумення.

Абагульняючы вызначэнні своеасаблівасцей эстэтычнай прыроды тэатра, нельга не адзначыць самага галоўнага ў кантэксце пастаўленай задачы. Тэатр як від мастацтва за тры тысячагоддзі сваёй гісторыі не змяніў асноўнай сутнасці: сцэнічнае мастацтва праяўляецца праз чалавека і для чалавека. Вось чаму нацыянальны пачатак, нацыянальная асаблівасць таго ці іншага народа найбольш поўна і выразна выяўляюцца менавіта ў сцэнічным мастацтве. Адсюль і яго адпаведная роля ў грамадскім жыцці, у гісторыі краін і народаў, у тым ліку і беларусаў. Адсюль, натуральна, і адпаведнае значэнне тэатра ў развіцці нацыянальнай і гістарычнай свядомасці таго ці іншага этнасу, умацаванні патрыятызму і іншых гуманістычных каштоўнасцей у народным жыцці. Хаця тут ёсць і свае пэўныя асаблівасці і традыцыі, абумоўленыягістарычным лёсам народаў.

Мэта прапануемай увазе чытача кнігі -- аналіз асноўных этапаў станаўлення беларускага тэатра, яго мастацкіх прынцыпаў і традыцый у працэсе развіцця нацыянальнай і гістарычнай самасвядомасці беларусаў. Другая задача -- абагульненне назапашанага беларускімі майстрамі сцэны багатага, а ў асобных выпадках і ўнікальнага творчага вопыту ў адлюстраванні гістарычнага мінулага -- трагічнага і гераічнага -- свайго народа. Вырашэнне гэтых задач у пэўнай ступені будзе садзейнічаць сённяшнім агульным намаганням вучоных і творцаў у распрацоўцы універсальнай і самабытнай ідэі, якая здолее аб'яднаць народ Беларусі ў вельмі складаных, цяжкіх і адказных працэсах нацыянальна-культурнага абнаўлення і дзяржаўнага будаўніцтва, што пачаліся напрыканцы ХХ ст.

Пошук, выпрацоўка такой ідэі -- мэта сапраўды гістарычная. У яе шмат задач, але галоўная -- спрыяць утварэнню на беларускай зямлі такіх умоў жыцця, у якіх чалавек адчуе сябе сапраўды Чалавекам...

Вось тут, перш чым паставіць кропку, не магу не нагадаць яшчэ раз унікальную ролю тэатральнага мастацтва, якое з'яўляецца надзейным, разумным сябрам і паплечнікам у пошуках стваральнай ідэі, у дапамозе ўсім нам адчуваць сябе людзьмі -- годнымі, справядлівымі і шчаслівымі.

Тэатр, рызыкну сцвярджаць, не толькі своеасаблівае люстэрка свету. Тэатр -- сатворца свету і чалавека. Чалавека разумнага і духоўнага...